Loa hipotekatu didate

Siesta egiteko asmotan sartu nintzen ohera, baina ezin izan nuen. Ideia mordo batek hartu zuen nire garuna. Nori ez zaio inoiz halakorik pasa? Eredu sozioekonomikoaren gorabeheren inguruko gogoetak nituen buruan. Telebistan, irratian, egunkarietan... ekonomiaz aritzen dira, etengabe, kontuan hartu gabe garun sentikorra dugunok gaindosia izan dezakegula, amesgaiztoak izateraino.

Ez pentsa izan ditzakegun amesgaiztoak arazo ekonomikoaren ondorio direnik, kausa baizik. Ez pentsa arazo ekonomikoak guztioi sortzen dizkigunik amesgaiztoak, buruhausteak, langileriari baizik. Ez pentsa sektore horri osasuna eta hezkuntza bezalako eskubideak urratzea ez denik aurrera jarraitzeko modua, bakarra ez bada ere.

Ohartu, hain modan dagoen “krisi” hitzaren erabilera saihestu dudala, aktiboki, eta “arazo” deitu nahi izan diodala egungo eredu sozioekonomikoari; arazo, behean egotea tokatu zaidalako. Zergatik ez diodan krisi estatusa eman nahi izan? Oso erraza: ez dudalako uste hitz horrek gaurko egoera azaltzen duenik. Imajinatu, fenomeno natural baten ondorioz, ondasunen zati bat galdu dela, eta ekonomia sustengatzen duten oinarriak kolokan jarri direla; kasu horretan, krisiaz hitz egingo nuke. Baina ez da antzeko ezer gertatu. Gertatu dena zera da: orain arte hainbeste babestu den kapitalismoa beste fase batean sartu dela, beharbada, faserik itsusienean.

Adam Smith-ek (1776) bi ideia plazaratu zituen, nagusiki: bat, esan zuen, ondasunak pilatzeak aukera berriak eskaintzen zituela jendearen bizi-baldintzak hobetzeko; eta, bigarrenik, kapitalismoan merkatu libreak eta ekoizleen arteko konpetentziak ekonomia orekara eramaten zutela, eta ez zela behar bestelako kanpo-erregulaziorik. Lehenengo zatian, kapitalak ekar zezakeen onuraz mintzatzen zen, jakinda inor gutxik uka zezakeela esaten zuena. Gehiago sakonduko dut bigarren zatian esandakoan: “oreka” hitzarekin ulertzen zuena ez zen pertsona batek “oreka” hitza irakurtzean datorkion berdintasun-oreka kontzeptua. Alegia, kapitalismoak ontzat ematen duen oreka bakarra piramide-itxurakoa da: goian dagoenak merezi duelako dagoela ikusaraziko dio azpikoari, eta horrela, etengabe, maila xumeenera ailegatu arte. Maila xumeeneko kideak tokatu zaion papera betetzea erabakitzen du, maiz, eta lan egiten du (sistema onartzearekin batera), bizi-baldintza hobeak ekarriko dizkion goragoko posizioa lortzeko. Horrela, konturatu gabe, kapitalista bilakatzen da. Langile xumeari goiko posizioetara heltzeko aukera erakusten zaio, eta baita eman ere. Prozesu horretan, bera baino gehiago duenarekin zorpetzen da, itsu-itsuan, eta eskubideak galtzen ditu, ohartu gabe.

Zein da arazoa? Kapitalismoaren faserik itxaropentsuenean, maila xumeenetako kide askok lortu egiten dutela goragoko posizio hori, eta sistemak orekan egoteari uzten dio. Eta zer gertatzen da orduan? Kapitalismoaren beste bertsioa azaleratzen da, makurrena: piramidearen oinarria sendotu behar da, jendez hornitu, horrek mantenduko baitu sistema martxan. Horretarako, gehiengo langileak eskuratutako bizi-baldintzak (lan eginez, gogoratu) galdu behar ditu. Normalean, langileari ez zaio gustatzen atzera pausu hori, baina ordurako galduak ditu eskubide asko eta asko, tartean borroka egitearena. Ohartu, populazioaren gehiengoa hartzen duten mailetako kideek dutela eskubide gutxien. Beraz, eskubideak mantentzen dituztenek alarma sortzen dute, esanez ekonomia gainbeheran dagoela, eta bizi-baldintzak estutu behar zaizkiela langileei, nahitaez. Langileak, oraingoan ere, bere egiten ditu goragokoaren hitzak, eta murrizketak onartzen ditu. Hori bai, langile xumeak lehengo kontsumo-tasa izaten jarraitzen du, goitik inposaturiko eredu kontsumistari jarraiki, ez dezan orekak eztanda egin, badaezpada ere...