Animaliekin, bai ala ez?

Etengabe aurkikuntza berriak egiteko gaitasuna du gizakiak. Horietako askok onurak dakarzkiote zuzenean, osasunean esaterako. Eta horietako asko eta asko animaliekin eginiko esperimentazioan oinarritzen dira.

Oroitzen dut biologiako ikasle nintzela euliei proba genetikoak egiten genizkiela; mutazioak eragiten genizkien. Eta gutako inor gutxi zen kexu. Aztoratu egiten ginen, ordea, medikuntzakoek sagu gaixoei egiten zizkietenak entzunda. Baina ez dut uste hura hipokrisia zenik. Hala sentitzen genuen.

Ezin da ukatu aurrerapauso handiak eman direla medikuntzan azken urteotan. Gaixotasun askorentzat sendagaia aurkitu da, eta beste eritasun batzuen sintomak arintzeko farmakoak sortu dira. Garapen horretan ez da nahikoa ezagutza teorikoa, ezinezkoa baita diseinatzea organismo baten fisiologiako aldagai guztiak kontuan hartzen dituen eredua. Bigarren mailako eraginak eta albo-kalteak in vivo aztertu behar izaten dira, ez dadin izan efektu negatiboa positiboa baino handiagoa. Ahal dela bestelako eragin horiek ezabatu egiten dira, jakina, baina horretarako ezagutu egin behar dira. Eta, maiz, ez da hala izaten, substantzia organismo batean probatzen den arte. Froga enpirikoak ezinbestekoak dira, beraz. Hala ere, horrek ez du esan nahi arazo etikoekin topo egiten ez dugunik. Gai honek eztabaida bizia sortu izan du beti.

Nire ustez, eztabaida ez da inoiz bukatuko. Helburuak honakoa izan beharko luke: balore etiko sendoetan oinarrituriko kudeaketa lortzea. Ez dut uste ikerketetan animaliak erabiltzea debekatu behar denik. Izan ere, gizakiak ahal izan duenetik erabili ditu animalia-haztegiak jakien ekoizpena handitzeko. Horrekin bizi-kalitatea hobetu nahi izan du. Eta osasungintzaren helburu nagusia hori da: bizi-kalitatea hobetzea. Beraz, ez dut uste azterketetan erabiltzeko animalien kasua ezberdina denik.

Dibertsitatearen puntutik ere eragina hutsala da. Haztegietan sortutako animalia hauek ikerketetan bakarrik erabiltzen dira, eta horien ugalketa guztiak bideratuak dira, ez naturalak. Beraz, ez du inpaktu negatibo zuzenik ekosistema naturalean. Gainera, laborategiko barietate gehienak ez dira gai hortik kanpo bizitzeko.

Bestalde, tontakeria bat badirudi ere, komeni da presente izatea landareak, bakterioak eta bestelako bizidunak ere erabiltzen direla esperimentuetan. Horiek, ordea, ez dute eztabaidarik sortzen. Hortaz, onartzen dugu izaki bizidunekiko sentsibilitatea euren nerbio-sistemaren garapenaren, gurekin duten hurbiltasun filogenetikoaren eta bestelako arrazoien araberakoa dela.

Ene uste apalean, ikerketa bakoitzaren xedearen oinarri etikoek egiten dute zilegi animaliak erabiltzea. Beste modu batean esanda: kirurgia plastikoan ekarpenak egitera bideratutako ikerketa batek debekatua izan beharko luke sagu bakar bat ukitzea. Nahiz eta gero eta jende gehiagok uste izan kirurgia mota horrek ere onura handiak ekartzen dizkiola gizakiari, autoestimuan-eta. Baina hori beste eztabaida bat da. Aldiz, onar dezakegu sagu batzuk infektatu eta hil izana minbiziaren aurkako farmako bat aurkitzeko. Horregatik, erakunde pribatuek inspekzio zorrotza izan beharko lukete, ez ditzaten esperimentuak irabazi-helburuekin egin.

Bestalde, uste dut animalien eskubideak errespetatzeko pausuak eman behar direla. Historian zehar, gizakiak, ezagutza eskuratzearekin batera, onartu du ondoko familiaren, tribuaren, herriaren, arrazaren... eskubideak bermatu behar dituela. Bide horretan jarraitu beharko genuke, primateetatik hasita, adibidez.

Aipatutakoagatik guztiagatik, ezinbestekoa da beste arloetatik datorren jendeak egindako ekarpena. Horiek, gazteek defintuko dute zein izango den etorkizunean animaliekin dugun harremana. Kontrajarriak izango dira, askotan, medikuaren ikuspuntua, biologoarena, ekologoarena, ekologistarena, farmazialariarena... Baina kontrastatuena da, beti, balio handieneko iritzia.

Azkenik, uste dut galdera zehatzetatik has daitekela norbera bere iritzia eraikitzen. Esaterako, ados zaude ikasleak saguekin aritzearekin? Ez dute aurkikuntzarik egingo esperimentu horiekin, baina etorkizunean bai, agian. Eta saio horietan eskuratutako jakintzaz baliatuko dira. Pisuzko justifikazioa da? Ezin da jakintza bera eskuratu animaliarik sakrifikatu gabe?

Apolitikoari

“Paso egiten dut politikaz” esan zidan unibertsitateko lagun batek, duela hiru bat urte. Egun asko eman zituen esaldi horrek nire gogoan; izan ere, orduan ari zen gorenera heltzen nire kontzientzia politikoa, eta harrigarria izan zen niretzat hori aditzea hain hurbileko lagun bategandik. Baina ez zen gertaera isolatua izan, baizik eta hurrengo egun, aste, hil eta urteetan sarri (sarriegi, aukeran) entzun beharko nuenaren aurrekaria.

Beharbada, zeuk ere pentsa dezakezu politikak ez duela ezertarako balio, eta horrek “paso” egitera zaramatza. Horietakoa bazara, garrantzitsua da zuretzat jakitea politika, terminoa Grezia Klasikoan jaio bazen ere, jarduna bera gizarte-antolaketekin batera jaio zela (haitzuloetan edo). Gizakiak antolaketa ulertzeko  duen ikuspuntutik sortu zen, kudeaketa- eta antolaketa-ereduak hobetzeko helburuarekin. Beraz, ez dago politikarik gabeko gizarterik; kontraesankorra litzateke, bere horretan. Eta filosofia/jarrera “pasibo” horrek ez du egiten eredu neoliberala indartu besterik. Alegia, gizarte kontzeptuak norbanakoaren pertzepzioan duen pisua arintzen du, eta indibiduoa kokatzen du askatasunaren abiapuntuan eta helmugan. Ez du kontuan hartzen, ordea, gizakia ez dela ezer gizarterik gabe. Gertatzen dena da politika instituzionalizatuegia dagoela, eta, gainera, instituziook ez daudela herriari begira.

Pentsatuko duzu alderdi politiko guztiak berdinak direla, boterea besterik ez dutela nahi. Eroso sentitzen zara, ezta? Horrek buruhauste asko kenduko dizkizu, agian. Ni haratago noa. Alderdiak pertsonek osatzen dituzte, eta, bai, batzuek oso barneraturik dute botere-nahi hori. Hala ere, alderdiak aztertu eta konparatuz gero, ikusiko dugu zera dirudiela, alderdi jakinen baten estatutuak (ez dut izenik esango) diseinaturik daudela alderdiko kideak boterean mantentzeko. Beste batzuen ezaugarri esanguratsuenak nabarmenduz gero, ordea, ikusiko dugu alderdiok konpartitzen dutela zure ustea; alegia, instituzioek botere handiegia dutela. Horregatik azaltzen dute gobernuetan sartzea estrategia bati jarraiki egiten den hautua dela. Azaldu dute barrutik eragingo diotela orain arteko muntaiari, berau partzialki desegiteko eta entitateok herriaren mesedetan lanean jartzeko. Bide horretan, konpromisoa hartu dute boterea herri-mugimenduei, sindikatuei, plataformei, elkarteei eta bestelako eragileei emateko.

Galdetzen badizut zergatik ez duzun hauteskundeetan bozka ematen, esango didazu alderdiek ez dutela zure ideologia barneratzen. Hala ere, esango dizut zeresanik baduzula gizarte-antolaketan, gizartearen parte zaren aldetik; eta, bai, ulertzen dut zure ekarpenak ez duela zertan bozka itxura izan. Baina ziur nago zure ideiek badutela lekurik korronteren batean, eta ez dut ulertzen zergatik ez duzun ekarpenik egin nahi. Beharbada, ekarpena egiteko modua beste nonbait aurki dezakezu: eguneroko jardunean, plataformaren batean, mobilizazioetan, kontzentrazioetan, desobedientzian, dibulgazioan, salaketetan... Noizbait pentsatu duzu horrelakorik? Politikak eragile akibo gisa nahi eta behar zaitu.

Horrexegatik guztiagatik, kritikoa eta autokritikoa izan beharko zenuke. Kritikoa diot, organismoen jatorri, ibilbide, helburu eta jardunaren inguruan zeresanik baduzulako; eta autokritikoa, berrikusi egin beharko zenukeelako politikarekin duzun harremana. Arrazoizkoena da unean uneko eta kasuan kasuko erabakiak hartzea. Eta hauteskudeetan bozka ez emateko hautua egiten baduzu, izan dadila benetako erabakia. “Paso” egitea ez da aukera bat.

Loa hipotekatu didate

Siesta egiteko asmotan sartu nintzen ohera, baina ezin izan nuen. Ideia mordo batek hartu zuen nire garuna. Nori ez zaio inoiz halakorik pasa? Eredu sozioekonomikoaren gorabeheren inguruko gogoetak nituen buruan. Telebistan, irratian, egunkarietan... ekonomiaz aritzen dira, etengabe, kontuan hartu gabe garun sentikorra dugunok gaindosia izan dezakegula, amesgaiztoak izateraino.

Ez pentsa izan ditzakegun amesgaiztoak arazo ekonomikoaren ondorio direnik, kausa baizik. Ez pentsa arazo ekonomikoak guztioi sortzen dizkigunik amesgaiztoak, buruhausteak, langileriari baizik. Ez pentsa sektore horri osasuna eta hezkuntza bezalako eskubideak urratzea ez denik aurrera jarraitzeko modua, bakarra ez bada ere.

Ohartu, hain modan dagoen “krisi” hitzaren erabilera saihestu dudala, aktiboki, eta “arazo” deitu nahi izan diodala egungo eredu sozioekonomikoari; arazo, behean egotea tokatu zaidalako. Zergatik ez diodan krisi estatusa eman nahi izan? Oso erraza: ez dudalako uste hitz horrek gaurko egoera azaltzen duenik. Imajinatu, fenomeno natural baten ondorioz, ondasunen zati bat galdu dela, eta ekonomia sustengatzen duten oinarriak kolokan jarri direla; kasu horretan, krisiaz hitz egingo nuke. Baina ez da antzeko ezer gertatu. Gertatu dena zera da: orain arte hainbeste babestu den kapitalismoa beste fase batean sartu dela, beharbada, faserik itsusienean.

Adam Smith-ek (1776) bi ideia plazaratu zituen, nagusiki: bat, esan zuen, ondasunak pilatzeak aukera berriak eskaintzen zituela jendearen bizi-baldintzak hobetzeko; eta, bigarrenik, kapitalismoan merkatu libreak eta ekoizleen arteko konpetentziak ekonomia orekara eramaten zutela, eta ez zela behar bestelako kanpo-erregulaziorik. Lehenengo zatian, kapitalak ekar zezakeen onuraz mintzatzen zen, jakinda inor gutxik uka zezakeela esaten zuena. Gehiago sakonduko dut bigarren zatian esandakoan: “oreka” hitzarekin ulertzen zuena ez zen pertsona batek “oreka” hitza irakurtzean datorkion berdintasun-oreka kontzeptua. Alegia, kapitalismoak ontzat ematen duen oreka bakarra piramide-itxurakoa da: goian dagoenak merezi duelako dagoela ikusaraziko dio azpikoari, eta horrela, etengabe, maila xumeenera ailegatu arte. Maila xumeeneko kideak tokatu zaion papera betetzea erabakitzen du, maiz, eta lan egiten du (sistema onartzearekin batera), bizi-baldintza hobeak ekarriko dizkion goragoko posizioa lortzeko. Horrela, konturatu gabe, kapitalista bilakatzen da. Langile xumeari goiko posizioetara heltzeko aukera erakusten zaio, eta baita eman ere. Prozesu horretan, bera baino gehiago duenarekin zorpetzen da, itsu-itsuan, eta eskubideak galtzen ditu, ohartu gabe.

Zein da arazoa? Kapitalismoaren faserik itxaropentsuenean, maila xumeenetako kide askok lortu egiten dutela goragoko posizio hori, eta sistemak orekan egoteari uzten dio. Eta zer gertatzen da orduan? Kapitalismoaren beste bertsioa azaleratzen da, makurrena: piramidearen oinarria sendotu behar da, jendez hornitu, horrek mantenduko baitu sistema martxan. Horretarako, gehiengo langileak eskuratutako bizi-baldintzak (lan eginez, gogoratu) galdu behar ditu. Normalean, langileari ez zaio gustatzen atzera pausu hori, baina ordurako galduak ditu eskubide asko eta asko, tartean borroka egitearena. Ohartu, populazioaren gehiengoa hartzen duten mailetako kideek dutela eskubide gutxien. Beraz, eskubideak mantentzen dituztenek alarma sortzen dute, esanez ekonomia gainbeheran dagoela, eta bizi-baldintzak estutu behar zaizkiela langileei, nahitaez. Langileak, oraingoan ere, bere egiten ditu goragokoaren hitzak, eta murrizketak onartzen ditu. Hori bai, langile xumeak lehengo kontsumo-tasa izaten jarraitzen du, goitik inposaturiko eredu kontsumistari jarraiki, ez dezan orekak eztanda egin, badaezpada ere...

Eutanasia

Hitzak berak ileak tentetzen dizkigu: eutanasia. Lerroak eta lerroak idatzi izan dira kolore ilunez margotu izan den gai honen inguruan; eta bazkal osteko solasaldietan ere maiz jorratzen den gaia da. Arrazoietako bat da oso humanoak diren bi dualismo platonikoren orbitan mugitzen dela: bizitza/heriotza eta eskubidea/obligazioa. Eta inor ez gaude, mendebaldeko kultura duten herrialdeetan behintzat, dualismo horietatik salbu.

Estatu askok eta askok debekatu egiten dute, legez, eutanasia. Estatu horiek estatu demokratikoak dira: gehiengoak jartzen ditu legeak. Eta gehiengoak, zorionez, ez du inongo gogorik izaten jaso duen bizitza bakarrari amaiera emateko, noski. Horrek ez du esan nahi, ordea, inork ez duenik behar hori sentitzen.

Zenbait politikariri ahoa betetzen zaio, abortoaren gaiaz mintzatzean, esaten duenean garatzen ari den fetu batek bizitzeko eskubidea duela; ahaztu egiten zaio, ordea, hiruko erregela aplikatuz, agonizatzen ari denaz ari garenean, bizitzeko duen eskubideaz aritu beharko ginatekeela, ez bizitzarekiko duen obligazioaz. Zaila da ulertzen pertsona batek ezen bizitzen jarraitzeak sufrimendua besterik ekartzen ez dion, bizitzen jarraitzeko irrika berreskura dezakeenik bizitza bera obligazio gisa ikusten badu edo erakusten bazaio. Estatuek kolektibo horrentzat aukera/irtenbide berezirik kontenplatu ere ez egitea ez da bidezkoa. Estatu justua gizartearen ongizatea bermatzen duena da; eta sobera sufritzen duten zenbait gaixorentzat ongizatea heriotza dela errealitate bat da, tristea eta onartzen zaila bada ere.

Ez dut, inondik inora, eta ez nazan inork gaixki interpreta, eutanasiaren aldeko baldintzarik gabeko apologia egin nahi. Eta, baharbada, hiltzeko eskubidea aldarrikatzen duenaren hitzak ez du definitiboa izan behar berak bakarrik; baina gaur egun duena baino pisu handiagoa izan beharko lukeela uste dut.

Nire iritziz, adituz osatutako talde batek, edo erakunde batek, eutanasiaren inguruko legeak berrikusi beharko lituzke, eta lege hauen interpretazio egokiena bilatzen egin beharko luke lan, kasuan kasu.

Etorkinak direla-eta

Barrena jaten dit. Jendeak gorrotoa die etorkinei. Are gehiago esango dut: gero eta jende gehiagok sentitzen du gorroto hori.

Guztion gainean dagoen kisi ekonomikoaren lainoak giroa ilundu du, eta jendearen jarrera gogortzea eragin du zentzu guztietan, alor guztietan. Izatez, norbanakoari bere sudurretik haratago begiratzea ahaztu zaio; helburu eta helmuga bakarra bilakatu zaio gertukoenen ongizatea bermatzen saiatzea, urrunagokoen kaltean bada ere. Horrek, politikan, ‘abertzaletasun xenofoboa’ esan nahi du; alegia, pentsatzea etorkinen xedea bertakoen ongizatea urratzea dela, aberkideen esfortzuarekin eraikitako baliabide eta zerbitzuez aprobetxatuz.

  Ezin dut burutik kendu, hilabete batzuk pasa badira ere, greziako hauteskundeetan gertatutakoa: Urrezko Egunsentia delako alderdi politikoak parlamentuan sartzeko gutxieneko bozka kopurua eskuratu zuen, eta bertako kideak lanean ari dira etorkinak estatutik kanporatzeko egitasmo krudela ardatz. Hiru arrazoi nagusik arduratzen naute aipatutakotik: lehena, ez dela gertaera isolatu bat, europako joera nagusiaren muturreko adierazpena baizik; bigarrena, Grezia krisi ekonomikoa gehien pairatu duten estatuen buruan kokatzen bada ere, Espainia antzeko egoeran dagoela, eta horrek zuzenean eragiten diola euskal herritarron zati handi bati; eta hirugarrena, politikako goi-esfera horietako korrontea kalean ere badabilela.

Azal dezadan bada azken puntua xeheago, horixe baita testua idaztera eraman nauena. Nik uste nuen gaindituta zegoela, nire lagunartean, gai jakin batzuen inguruko eztabaida; bada, azken asteotan bolo-bolo ibili da, nire harridurarako, etorkinen inguruko gaia. Zenbaitek ez du begi onez ikusten kanpotik etorri den inork laguntza ekonomikorik zein bestelako laguntzarik jasotzea, ez behintzat egungoa bezalako egoera batean. Uste dute (nahiz eta hitz hauekin ez esan) bertan jaio garenoi eskubide bereziak dagozkigula; alegia, onartzen dute herrialde jakin batean jaio bazara herrialde horren menpe zaudela, eta, alderantziz, herrialde hori soilik dagokizula zuri... eta bai, barrena jaten dit, batez ere, “aberriaren salbatzaile” sentitzen direlako. Naziek gauza bera sentituko zuten, ziur, ezta? “Ez, guk ez dugu kanpotarrentzat ezer txarrik nahi!” Baina, kontuz, naziena erokeria hutsa zen... “Ez alderatu ni gero bihozkabe horiekin!”, diote. Ja. Hori dioenak, ordea, ez du ikusten gogoz kontra egin behar izaten duela alde etorkinak bere herrialdetik, ez dela kapritxozko erabakia; eta geurean merezi duten bezala hartzen ez baditugu ere, nahiago dutela mugitu. Atera kontuak.

Nire txanda, labur. Herrialdeekiko duten jabegoaren ideia atzerakoia da oso, krispaziora darama gizartea, eta agerian uzten ditu goian aipatutakoa defendatzen duenaren gabeziak. Gabezia horien artean enpatiarena aipatu nahiko nuke, gizarte bakezale batean zinez oinarrizkoa den balore baten gabezia. Horregatik, uste dut hezkuntza-sistemak duela korronte beldurgarri hori gelditzearen ardura: bizikidetzarako oinarri egokiak eraikiko dituen belaunaldi baten sorrera funtsezkoa da. Belaunaldi berri horrek (benetako arazo diren) ghettoak desegingo ditu, eta etorkinek ez dute ‘etiketa’ hori eraman behar izango mugitu diren tokira moldatzeko behar duten denbora baino luzeagoz.

Garai bateko nomadek hau irakurriko balute...

Gauza batek bestera narama

Irailak 19 zituenean izan zen, atzo. Aita konbentzitu nuen amaren familiak zeraingo herrian duen baserria eta honi dagozkion lursailak zein egoeratan zeuden ikustera joateko. Elkarrekin joan ginen, autoz, uda haietan bezala. Baina oraingo honetan ez genuen hilabete osoa emango han; nahikoa eta soberan izango genuen egun bakarrarekin.

Kotxea uzteko momentutik aurrerako guztiak iradoki izan zidan zerbait berezia, iragan oso polit batekin erlazionaturikoa. Egurrezko ate zaharra ireki, leihoak ireki... eta ataria zein utzita zegoen sufritu. “Hara sarriago joan behar da.” Betiko leloaren betiko leloa.

Atzoko helburua ordea ez zegoen eraikinean bertan. Mendian gora ibili behar izan genuen ene amonaren izenean erregistratutako lursailen bila. Amona alarguna da; aitona zenarekin ezkondu zen Garro baserrira. Nik lau urte nituela hil zen aitona Lukas. Ez dut indar nahikoko oroitzapenik bere inguruan. Oso zaharra zen amona Karmenekin ezkondu zenerako. Amak beti esan izan du “aita-aiton” bat izan zuela. Aitonak ehun urtetik gora izango lituzke gaur, biziko balitz. Garai zailak bizi izan zituela esatea afirmazio delikatua da gaur egun. Garai ezberdinak bizi izan zituela esango dugu.

Antza, nire amak esanda, aitona ez zen jakinduria politiko handiko gizona. Etxeko ekonomia menperatzen saiatzen zen eta gertukoenei zuzenean eragiten zizkieten gauzetan ziharduen. Ordurako, ordea, espainiako Guda Zibilaren zama zuen bizkarrean. Francoren bandoan borrokatu zuen, nire ustez hauek izan zirelako lehenak baserrira heldu eta besteen (errepublikazaleen, besteak beste) aurka tiro egin behar zuela esaten.

Paradoxa ondokoak erakusten du: urte batzuk beranduago, Francoren erregimen faxistak zirauen bitartean, Lukasek, nire aitonak, ura eta jatekoa igotzen zizkien mendian zuen txabola batean ezkutaturik zeuden ETAkideei; erreferentzia izanik, ETA, aipaturiko erregimen totalitario haren aurkako borrokan. Atzo, txabola zegoen tokira begiratzen genuela (gaur egun arrastoak besterik ez dira geratzen) kontatu zidan aitak handik pasa izan naizen oro errepikatutakoa. Espero dut egunen batean azaldutakoa nire seme-alabei kontatu ahal izatea. Testuinguru historiko-politikoa ahalik ondoen azaltzen saiatuko naiz, bai jauna! Ez dut ezagutzen militante haiek handik aurrera izandako ibilbidea.

Edonork pentsa lezake gaurko egunean preso hartzen dituzten ETAkideek zorte hobea dutela orduko haiek baino; izan ere, orain egun gutxi ibilbide luzeko mediku forentse batek esandakoaren arabera, hasi zenean, atxilotutako euskal presoen ehuneko ehunak tratu txarrak jasaten zituen. Orain egoera bestelakoa da, bai, baina ez benetako gaizkileei gupidaren zentzua piztu zaielako, euren interbentzioak kontrolatuago daudelako. Eta hala ere jakin nahiko nuke...

Mendekuaren beharra ordea ez zaie apaldu. Estrasburgoko auzitegiak dio espainian tortura-kasuak izaten direla, eta Estatuak giza eskubide oinarrizkoenak urratzen dizkiela euskal presoei. Eta ez dira lotsagorritzen. Are gehiago: orain gutxi (eta gaur arte, ziur) gure herrian preso politikorik izan badenik ere ukatu egiten zuten. Ikustagun: Euskal Estatua eraikitzea helburu duen erakunderen bateko kide bazara eta ezkerreko politika sozialistaren militante aktiboa bazara, delituren bat leporatuko dizute eta espainiako kartzelaren batera bidaliko zaituzte, urrun, ez dezazun eduki aukerarik zure jardunarekin edo pentsatzeko moduarekin gazte “deseroso” gehiago sortzeko. Alegia, aurretik aipaturiko baldintza horiek betez gero, xehetasunean diseñaturiko estrategia bati jarraiki eraikitako patua oparituko dizute zuri eta zure familiari, “ohiko preso”-ei ez bezala. Hori bai, “ez eskatu amnistia osorik; hori erokeria bat da!” Bada, gauza bat esango dizuet: amnistia osoaren aukera aztertu ere ez egiteak agerian uzten du iraganean bizitzeko duzuen joera tristea, eta agerian uzten du, baita ere, larriagoa dena, defendatzen duzuen kartzela-sistemak ez duela xede presoak bergizarteratzea; izan ere, zuen legeak kanpoan uzten duen erakunde armatu aktiborik gabeko eszenario honetan, ziurra da preso ohi batek ez duela bertan parte hartuko kartzelatik irteten denean. Zuen beldurra ez da hori; zuena mendekua da, gorrotoa. Ez saldu bestelako ipuinik. Gaizkileak zeuok zarete, espainiako egungo espetxe-politika defendatzen duzuen horiek.

Azken lerro bat Iosu eta gainerakoei.

EGUNEROKOA

Azken Portu, Nafarroako Erresuma, 1512ko uztailaren 9a, goizaldeko ordubi t’erdiak

Filosofiaren inguruko hausnarketez beteriko artikulu bat irakurtzeak eraman nau hau idaztera; idazteko sena piztu du nere baitan, kilimak egin dizkio nire barren intelektualari.

Gizakiaren desioetatik sortzen omen dira ilusioak. Ilusioak jainkoek ilustrazioaren garaiaren aurretik betetzen zuten funtzio bera betetzen dute gaur egungo gizartean. “Jainkoa hil egin dela jakinarazi zigun Nietzschek” zetorren artikuluan; arrazoi, baina hein batean. Hil egin zela esan zuen Friedrich jaunak, ziurrenik lelo indartsu baten bila-edo, baina nik uste hura jakitun zela jainkoa hil ez baina eraldatu egin zela, sofistikatu, bere irudia difuminatu egin z(ut)ela, zientzia eta arrazoia bezalako alorrek eman duten jakintza sinesgarritik ihesi, beti ihesi. Hori da erlijioa, fedea; hori dira sinesmenak, mitoak. Horrelakorik ez duena da ateoa hortaz; alegia, ia inor ere ez.

Gizakiak bizitzeko, bizirauteko behar omen du nolabaiteko iherarkia bat. Oso hausnarketa interesgarria. Nik zera gehituko nuke: ez dela ezinbestekoa norbanakoak iherarkia hori onartzea, nahikoa dela ulertzearekin. Alegia, erreferente bat behar du, buruan eskema bat izan, egiten duenak (eta agian sentitzen duenak) zentzua izan dezan. Iherarkiaren aurkako borroka ere bizimodu bat da; guztiz zentzuzkoa, gainera.

Bestalde, difusoa da norbanakoaren garrantziaz hitz egiten digutenean nire buruak eraikitzen duen ideia. Batetik, esaten didate ezberdina naizela, berezia, ez dagoela ni bezalakorik... Gainera, zientziak hori frogatu egin dezake: biologiak dio, esaterako, bi pertsonen genomak ez direla inoiz berdinak, eta psikologiak dio... guztiok dakigu psikologiak zer esaten duen, gutxi gorabehera. Bestetik, esaten didate askatasun pertsonalek ez nautela inora eramango. Batasunak egiten omen du gizakia indartsu. Ez ditut atsegin ideia neoliberalak; ez ekonomian, ez politikan, baina ez dakit zergatik. Uste dut gizartean sinensten dudalako dela; baina ez dakit sinesmen hori kanpotik datorkidan edo nire barnean sorturikoa den. Gene berekoiaren teoriak dio geneek (bizidunen bi belaunaldiren artean heredatzen den informazio-unitaterik txikiena) beren biziraupenaren alde egiten dutela presioa, eta organismo mailaraino hedatzen diren jokabide guztiak azaldu daitezkeela presio horrekin, alegia: geneen helburu bakarra mantentzea da, eta horretarako organismoetaz baliatzen da, hauek ugal daitezen saiatzen da (jokabidea baldintzatuz/erregulatuz/kontrolatuz) ondorengoetan ere, herentziaz, presente egoteko. Ideiak beldurra eman dakioke edonori, eta ziurrenik nik erredaktatzeko erabilitako estiloak badu erru apur bat horretan, baina oso posiblea den teoria bat da, ezin daiteke baztertu. Zurrenik hutsuneak izango ditu teoria honek, edo ez da osoa izango, edo ez da ehukeneko ehunean beteko... baina ez da erokeria bat.

Bide batez, azal dezadan informazio genetikoaren propietate duala. Informazioa bera materia da, bai; base nitrogenatuen segida bat, molekulak, atomoz osaturiko ezer, beraz. Baina, informazio genetikoa ez da materia bakarrik; izaki batetik ondorengora igarotzen dena molekula sorta bat da, bai, baina molekula horiek ezaugarri berezi bat dute ezen beren burua bezalako molekula gehiago sintetizatzeko “agindua” eta gaitasuna baitituzte. Horra ohar bat: unibertsoko sistema orok desordenera, desantolaketara jotzen du, entropia handiago batera, bizidunek izan ezik. Zergatik ezkutatu bizidun/bizigabe dualismoak eta informazio genetikoaren izaraera dualak Platonen ideia ustez zaharkituak dakarzkidala burura?

Ez dakit absurdoak zer esan nahi duen filosofian. Ez dakit berez sortzen den edo aktiboki bilatzen den. Ez dakit zerbait unibertsala den edo gai bakoitzaren bukaeran, muturrean, degenerazioan aurkitzen den. Ez dakit bertara heltzea erraza den, alegia, konturatu gabe heltzen/iristen (ikus ñabarura ezberdintasuna) den edo aparteko esfortzua egin behar den berau aurkitzeko. Elkarrizketa batean, solaskide batek eraman dezake bestea absurdora? Edo bestalde, asumituz gero bien ideiak ez direla inoiz egongo zentzu berean proiektaturik, ezinezkoa da bien artean gai bati buruzko muturrera, absurdora heltzea? Hor beste geldialdi bat egin behar da: ideia bat, kontzeptu bat, zer da, puntu fisiko baten homologo intelektuala eta, beraz, norbanakoaren pentsamendua hurbilketa direkzional bat, alegia, nonbaitetik abiatu eta ideiara/kontzeptura gerturatu dena? Parrafo honen amaieran ez dakit, oraindik, absurdoak zer esanahi duen filosofian.

Gai hetereoen inguruan hausnartzen aritzeak funtzio terapeutikoa bete dezakeela uste dut; ikertu egin beharko litzateke. Horra hipotesi bat: ikertzaile emankorrenen artean arazo pertsonal larriak dituztenak daude.

Gauza ederra da oreka.

Azken Suka

Joan Deunaren gaua gaur. Tradizioen gaua, ipuinen gaua. Suaren gaua. Suak Euskal Herriko bazter asko hartuko ditu gaur garretan. Suak izpirituak eramango ditu, uxatu, batzuentzat. Suak onura ekarriko du, uzta. Hondamendiarekin lotu izan dute askotan eta askok sua. Suak berpiztu egitun du ordea, indarra eman, haziei ereiten utzi. Sua hala euria. Elementuetan beroena, gizatiarrena. Sua erritoa da. Suak edoizein itxura har dezake, edozein kolore, soinu. Sua sabelean hau idaztean; zerbait gizatiarra-edo. Faltan bota dut sua, eta badatorkit. Badatorkidazu. Suak hartuko ditu, gaurko gauean, Euskal Herriko bazter asko.

Sua ezin da kontrolatu. Ezin da aurreikusi. Suak beti du zerbait esateko, eta badatorkida-su. Ezin mugarik jarri zuri, suari, sorgiñari. Sorgiñak sutan erretzen zituzten, Euskal Herriko bazter askotan, Zugarramurdin. Pagano izatearen beldurra, egunerokotasuna, fedea. Inquisizioa gainontzekoak dira, izaten uzten ez digutenak, aurreiritziak, harresiak. Gu geu, alegia. Berotasunak ez du iragartzen noiz etorriko den, noiz hartuko zaituen; hala astelehen goiz batez, hala asteazken gau batez, zortzi ilargi beranduago, konturatu ez bazara ere. Sorginek ihes egiten zioten, ordea, suari, baina ez berotasunari. Euren arimak ez zuen surik hartzen, suzkoa izaki. Askatasuna da sua, bihurrikeria, magia. Suak pozoina sendatzen du, geldi dagoena erre. Mugitzen ez dena kondenatzen du hauts izatera. Zentzurik gabeko borrokak ez du eraginik haren aurka. Hegan egin behar, gutxienez, sorginek bezala, Zugarramurdin, Nafarroan. Xua. Xune. Heria.

Sua jolasa da askotan, maiz, sarriegi, batzuentzat. Baina, sua behar dugu, batzuk behintzat, bizirik gaudela sentitzeko. Xuk, Xune? Zuk garra, Nafarroan.

dEguna Joan da.

Akats baten bila

Nadiak ez zuen behin ere eskola zapaldu, baina bazekien hura zela umeen tokia. Nadiari, ordea, haurtzaroa lapurtu zioten, zapaldu. Eta zapaldu diot ez zutelako haurtzarorik gabe utzi; haurtzaro beldurgarria eman zioten. Berak 10 urte egin aurretik hil zituzten bere gurasoak eta ezin izan zuen eurengandik balorerik jaso. Izebaren platereko apurrak ziren bere eguneroko ogia eta nekazarien gurdietatik gainezka egiten zuen lastoa aterpea. Nadiak bere azalean jasan zituen uzta txarreko urteak.

Baina egun batean, bizitza aldatuko zion bidaia hasi zuen. Al-Yamah-era, eskualdeko hiriburura, joango zela erabaki zuen. Han dena zen berria. Garatutako herrialdeek diru asko sartu zuten bertan eta asko nabari zen; ospitaleak zituzten, eskolak, autobusak nonahi... eta unibertsitatea. Nadiak gerora jakin zuen helduek ere badituztela eskolak. Gerora jakin zuen ez zaiola inoiz uzten ume izateari, ikasteari dagokionean.

Nadiak haurtzaroa berreskuratu nahi zuen, konfiantza irabazi bere buruarengan eta gizarteari ekarpen bat egin ziezakiokeela sentitu. Helduen eskola hartara joan zen. Baina eskola haren prezioa bertara joaten zien umeak bezain handia zen. Nadiak ez zuen sekula irakasle haien eskolak jasotzeko aukerarik izango. Nadiak ezer gutxi zekien liburuetaz, baina aise ezberdin zitzakeen lore mota asko eta asko. Ez zuena Nadiak espero zera zen, loreak tranpa hutsak zirela, estrategia bati jarraiki sorturiko egitura harroputzak, sistema global zapaltzaile batean besteen gaitzetik probetxua ateratzeko modua. Hori jakin zuen egunean, Nadiak, bost urte zeramatzan hiriburuan, hiru unibertsitateko ikasgeletako garbitzaile moduan lanean eta bizitza osoa eskoletako azalpenak arbelean ahaztuta uzten zituen irakasle baten zain.

5

Puntan dagoenak zerbait ikusi du: lur lehorra. Han goaz, hondartzan lur hartzera. Ikusgarria da gure oinetan ikusten ari garena: milaka hegazti-espezie deskribatu ere egin gabekoek harrera egin digute, batera hegaldian murgilduta. Hareatzak baso berdearekin egiten du bat. Batean sartzea lortu dugu, aurrekotik ateara ere egin gabe. Ongietorria prestatu digutela dirudi. Bertako tribuak harrera ezin hobea egin digu. Agurtu egin gaituzte. Aurpegiak margotua dituzte. Biluzik bizi dira. Ez dute zer ezkutatu. Errespeta dezagun liluratzen gaituena.

Gameluak dira gure gidariak. Milaka urte dituzten harritzarren basamortuan gaude. Ipuienetakoa dirudien zibilizazio baten aztarnak nabari dira jendearen begiradetan. Gameluek zera erabaki dute, erritmoa bizkortzea, basamortuko azken txokoa ere erakutsi nahiko baligute bezala. Ongi etorri dio Kairoko sarreran aurkitzen den artisauak. Dirudienez, funtzio hori hartu nahi izan du gizon zahar bizar zuridunak. Nork esango dio hori ez egiteko?

Amazoniako arroko txokorik birjinenean aurkitzen gara. Egurrezko baltsak garamatza... albo bietara begiratzea aholkatzen digun... musikarekin. Musikarako behar den gauza bakarra entzun nahi duen belarria besterik ez da. Tximeletek ez ligukete sekula kalterik egingo. Ur-jauzi txiki bat misterioz betea. Ur-jauzi guztiek ezkutatzen dute zerbait. Eskua uretan sartu dugu. Ura zainetan gora hasi zaigu igotzen. Gaia.

Arnas hartzeak beste zentzu bat du hemen. Eraikinek borroka egiten dute dauden lekuan egoteko. Azal barnekotik ikasi behar dugula erakusten digun zibilizazio oso bat igo da luzarralaren zimurrik altuenetara. Eta erabaki dute kontenplaziozko bizimodua dela askatasunerako bidea. Tibet esatearekin gauza asko esaten da. Argitzen al du behin ere bertan? Isolatuta bizitzea baino, aske bizitzea aukeratu dutenak haintzat har ditzagun gutxienez.

Munduaren bukaerako ateak zabalik utzi dituzte, eta haizea sartzen da haietatik, azala itxuraldatzen digun haizea. Bertakoek beste inork baino hobeto ikasi dute errekurtsoak aurkitzen ez dauden lekuan. Dena mantsoago doa zuriz margotutako lautada hauetara heldu garenetik. Otsoak gure aldeko izatea da hurrengo geltokira heltzeko dugun modu bakarra. Haiek, gu gabe ere, bidea egitea lortuko lukete, maparik gabe. Zuri-motak izendatzeko hamaika hitz ezberdin izatea ez da huskeria. Ez ditzagun zuriak galdu.

Bilbao (2012-II-20, 01:00)

Gauerdia, Bilbo. No lo he pensado demasiadas veces. ¿Por qué no iba a levantarme de la cama ahora mismo y bajar a la vera de la ría? Seguro que tendría oportunidad de disfrutar de la ciudad tanto o más que en los cinco años en los que la villa me ha acogido. Podría, seguramente, acerme una ligera idea de la esencia intrínseca de la ciudad física, fuera del bullicio del amanecer. El amanecer en Bilbao es cualquier cosa, pero no bonito. El tránsito de miles de cuerpos automatizados en busca de la menor alteración posible en sus vidas cotidianas destruye a cualquiera.

Alguien dijo alguna vez que el universo interior de las personas se puede cuantificar. Por eso, aquí me tienes, una vez más, en la ferviente lucha de conmover, más si cabe, y ampliar el universo interior de los dos, haciedo experimentos como tratar de sorprenderte con textos vulgares escritos en un idioma que no es el nuestro, en vez de dejar que el sueño se apodere de mí y la rutina me convierta en su sirviente al amanecer, en Bilbao.

Deiaren zain nagon...

Orri zuri bat eta idazteko beharra. Beharbada idazteari berrekingo niola esan nizula oroitzen dut. Bada, dena idatzi nahiko nuke, burutik pasatzen zaizkidan huskeri guztiak. Erregistratuta gera daitezen nahiko nuke eta gero zuri bidali eskutiz batean, zuk irakur ditzazun, nik sentitzen eta pentsatzen dudana errespetatzen eta haintzat hartzen duzun horri.

Gaur, 1981-eko iskribu bat irakurri ahal izan dut zuhaitz baten sabelean, hain juxtu nire aitak soldaduzka egiten pasa zuen urtekoa. Ceuta. “... y tallo corazones a navaja en el torso desnudo de un naranjo”, Kutxi Romeroren lirika nerabilkin buruan. Gero, ’78-ko beste zauri bat begiztatu dut. Lehenokoa baino zaharragoa. “Ezer ez zuhaitz baten bizitzan”, esan du amak. Orbela “lepo” lurrean, munduaren nekearen ondorioz eroriko balira bezala, irailean edo. Berri txar asko munduan eta bat bera ere ez mendi haren puntan. Saiek eguneroko hegaldiarekin agurtu gaituzte. Baita etxolako basozain itxurako abeltzainak ere. “¿A donde vais?” neska batek. Guk erantzun. “Zirkular bat in behar dute”, hark lagunei. “Euskal Herritik atea ta galdu?” amak, zuhur. “Honbre, euskaldunak zeate ta!” haiek, harrituta. “Zarauztarrak. Zuek?” “Goierri; Beasain, Ordizi...”. “Geure herrian gatibu” pentsatu dut nik.

Egunotako abestia izan dut gogoan mendian. Jakin nahiko nuke ea lirikak noizbait batenbat hunkituko duen eta eragingo dion aldaketaren bat, oso txikia bada ere, bere barnean. Lagunek deitu egin naute, orain bi minutu, konposatu berri dudan abestia osatzen duten akordeen inguruan galdezka. Deitu egin naute. Ez da gutxi. Taldea entseatzeko geratu da. Hiru ginen taldekide izanda ere falta ginenak. Nire falta somatu dute. Nik eurena. Hilabeteak daramazkit taldean entseatu gabe. Faltan botatzen dut. Bakarka ibili naiz taldeak izan ditzakeen irrikikak asetzeko proiekturako lana aurreratzen. Nire aportazioa egin nahi dut, zu kanpoan zaren bitartean.

Jakin nahiko nuke, abestiaren hitzek benetan esanahi bereziren bat baduten niretzat, edo oso merkea den ekialde hurbileko gatazketako baten kaltetu larrienei erreferentzia egitea eta horregatik egin dudan. Maite dut Adala. Beharbada edonor da gai ume haien lekuan jarri eta hiru hitz elkarren segidan kantu batean biltzeko. Halakoak telebistan ikustera ohituta gaude. Ni behintzat bai. Beharbada abestiko nire hitzek ez diote beste inori balioko herrialde garatuek garapen horri jarritako prezioaren ondorio krudelenak garestiegiak direla argi ikusteko. Niri bai, nire hitzak direlako eta idatzita ikustean balio bikoitza hartzen dutelako.

Gaur, herrialde arrotz bateko telebista-kate arrotz batean entzun ahal izan dut Pablo Nerudaren obraren bateko esaldi... sakona, urduritasunaren erakusgarri zela antzeztu nahi zuen aktore baten ahoan, tonu jostatian, esaldiari duen sakontasuna kentzeko ahalegin gehiegizkoa agerian utzi nahiean-edo: “La poesía no es de quien la escribe, sino de quien la necesita”. Hala nahi duenak hausnar beza.

Hemen ditun, egunean zehar pilatutako eta hirekin elkarbanatzeko aproposak izateagatik horretarako berberarako desio sutsua piztu zidatean ideia askoren artean orain berreskuratutakoak. Hi gabe logale naun. Gaurko gauak min bat eta bi ohe. Deiaren zain nagon...